Фикерләр: кайсы чын, кайсы ялган?
Люция ХӘМИДУЛЛИНА,
Казандагы 169 нчы урта мәктәпнең югары квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы
Максат: зал белән аралашу осталыгы аша белем бирүдә кулланыла торган методик алымнарны башкаларга да җиткерә белү сәләтенә ирешү. Кызыксындыру аша фикер бөтенлегенә ирешү.
Дәрес барышы
I. Оештыру. Мотивлаштыру
– Хөрмәтле зал, сезгә видеосюжет карарга тәкъдим итәм. 
Видеоның эчтәлеге.
Яшәгән, ди, булган, ди, фикерләр. Әкияти кечкенә генә бер шәһәрдә, бер зур әкияти агачта яшәгән, ди, булган, ди, фикерләр. Әйе-әйе, гаҗәпләнмәгез, чын фикерләр. Һәр иртә саен, уянгач та, кешеләрнең уена килә торган фикерләр. Менә монда Акыллы фикер яшәгән. Аның янында гына сеңелләре Ахмак фикер, Шаян фикер, Усал фикер, Мәрхәмәтле һәм, күз алдына китерә аласызмы, хәтта Сәер фикер дә яшәгән, ди. Нигә аны Сәер дип атыйсызмы? Чөнки көн саен аның сәерлеге аркасында шәһәрдә шактый гына гаҗәеп хәлләр булган. Менә хәзер ул беркемгә дә билгеле булмаган бер останы эзләп йөри.
Шаян фикер. Ничек сәер ул, ничек аның шул остазны эзләргә түземлеге җитә? Бәлки, ул бөтенләй дә юктыр. Биеп, җырлап яшәсә, әйбәтрәк булыр иде.
Мәрхәмәтле фикер. Мин аңа, ниһаять, бу останы табуын һәм уңышка ирешүен теләр идем.
Усал фикер. Ә минем моңа бик ачуым килә. Аның сәерлегенә күпме түзәргә була?
Ахмак фикер. Аңардан нинди файда? Ул кемгә кирәк соң?
Акыллы фикер. Бер тылсымлы әлифбада болай диелгән: «моциркус-подциркус». Ул шуны аңлата: кайчагында эшләгән эшеңнең файдасы башта күренми. Ләкин мин шуны гына беләм: әгәр дә безнең сеңлебез үзенең остазын тапса, шәһәрдә гаҗәеп үзгәрешләр булачак.
II. Төп өлеш
– Кайчагында эшнең файдасы башта күренми. Эшнең файдасы күренсен өчен нәрсә эшләргә, ничек эшләргә? Ә файдалы эш нинди була? Шул турыда сөйләшүгә чакырам. Әдәбият укытучысы буларак мине борчыган сорауларның берсе – матур әдәбият әсәрләрен укучыларның аз булуы.
Әлеге сюжетта нәрсә турында сүз бара? (Фикерләр.)
Нинди фикерләр була? (Акыллы, ахмак, шаян, усал, мәрхәмәтле, сәер...)
Сез нинди фикерләр өстәр идегез? (Төгәл, кискен, көчле...)
– Әгәр әлеге фикерләрне үзебезнең укучылар дип күз алдына китерсәк? Ә файдалы эш эзләүче урынына үзебезне куеп карасак? Без сезнең белән яхшылык эшләү юлында никадәр каршылыклар белән очрашабыз булып чыга. Каршылык дигәннән, әйдәгез, әлеге фикерләрне төркемнәргә аерып карыйк: 1) акыллы, шаян, мәрхәмәтле; 2) ахмак, усал, сәер.
– Кызыклы пропорция килеп чыга һәм без шушы кадәр сыйфатларны үзләрендә йөртүче укучыларыбызны бербөтен итеп, аларның барсының да бертигез дәрәҗәдә фикерләвен, эшләвен, укуын һәм тагын әллә ниләр таләп итәбез. Әгәр шулай икән, хөрмәтле зал, әйдәгез, бер проблеманы бергәләп чишик: бүгенге көн укучысына ничек итеп матур әдәбият укытырга? Нәрсә эшләргә мөмкин? Сезнең тәкъдимнәрнең барысын да кабул итәргә мин әзер.
– Әйтегез әле, бүгенге көндә кайсыгыз нинди китап укый?
– Сезне бу китапны укырга кем дә булса мәҗбүр иттеме?
– Нәрсәгә дә булса кирәктер, бәлки?
– Эзләп тә кирәкле китабыгызны тапмый калганыгыз булдымы?
– Китап укырга яратучылар бармы? Ни өчен китаплар укырга яратасыз?
(Җаваплар.)
Нәтиҗә. Файдалы эш өчен укыйм.
– Слайдка игътибар итик: укучылар ике төркемгә бүленгән. Әлеге рәсемнәрдәге аерманы әйтегез. 
– Кем үзен беренче рәсемдәгеләр рәтенә куя, ягъни китапны кулга тотып укырга ярата? Кем үзен икенче рәсемдәгеләр рәтенә куя, ягъни, әсәрләрне Интернеттан, планшеттан укырга ярата?
Әдәби әсәрләрне китаплардан укуның уңай яклары:
1. Сүзләрнең дөрес язылышын истә калдыру мөмкинлеге зур.
 2. Мөмкин кадәр теләгән битләргә әйләнеп кайтырга мөмкин.
3. Кирәк урыннарны билгеләп барырга мөмкин.
4. Төрле рәсем, сурәтләр бирелешенә дә игътибар итәргә мөмкин һ.б.	Әдәби әсәрләрне техник чаралар кулланып укуның уңай яклары:
1. Сүзләрнең дөрес язылышын истә калдыру мөмкинлеге зур.
2. Интернеттан кирәк кадәр материалны саклауга алырга мөмкин.
3. Техник чараны (телефон) кесәгә дә тыгып куярга мөмкин.
4. Техник чара һәрвакыт үзең белән, ягъни кул астында: кайда телисең, шунда укырга мөмкин.  	

Әдәби әсәрләрне китаплардан укуның тискәре яклары:
1. Китапны кая да булса салып, күтәреп йөрергә кирәк.
2. Китап укыганда уңайлы урын эзләп табарга, утырырга кирәк.	Әдәби әсәрләрне техник чаралар кулланып укуның  тискәре яклары:
1. Телефонны кесәгә яки башка урынга салып куйсаң, ул организмга зыян сала.
2. Телефоннан укыганда күзләргә зыян күбрәк килергә мөмкин.
3. Телефонның зарядкасы бетәргә мөмкин.
4. Интернетка тоташтыру булырга тиеш.	

– Хөрмәтле зал, төп эшебезгә әйләнеп кайтыйк: укучыны матур әдәбият әсәрләре укуга ничек җәлеп итәргә? (Залдагыларның фикерләрен тыңлау.)
– Ә минем тәкъдимнәрнең кайсылары белән килешмәс идегез? 
•	Проблемалы сорау кую.
•	Әсәрдән сорауларга җавап эзләргә кушу.
•	Дустыңа (үзеңә, туганнарыңа) ошаган геройны эзләтү.
•	Үзләре очрашкан вакыйга белән аваздаш хәлләрне эзләтү.
•	Ихтыяҗ тудыру (әһәмиятле урында укудан туктап калу).
•	Тел дәресенә кирәкле фикерләр язарга кушу.
•	Үзенә игътибар юнәлтә торган китаплар тәкъдим итү.
•	Кызыксындыруның башка юлларын табу.
•	Мәҗбүр итү.
Нәтиҗә. Мәҗбүр итү кире яки көтелмәгән тискәре нәтиҗәләргә китерергә мөмкин.
Гомуми нәтиҗә ясыйк:
1) укучыда өйрәнелә торган фәнгә карата кызыксыну;
2) өйрәнү өчен уңайлы шартлар булдыру;
3) аралашуда үзара ярдәмләшү мохите тудыру;
4) укучы фикерләре белән аваздаш булырдай әсәрләр тәкъдим итү һ.б.  
– Ихтыяҗ тудыру дигәндә, сез нәрсәне күз алдында тотасыз?
Нәтиҗә.
– Безгә нәкъ менә шул юнәлеш җитеп бетми дә инде, чөнки бүгенге көн укучысы күпчелек вакытын техник чаралар ярдәмендә уздырырга күнеккән. Әгәр бүгенге көн кешесен Интернет, электрон китапханә, татарча сайтлар исемлегенә дә юнәлтә алсак, бәлки эшебезнең дә нәтиҗәләрен күрә алырбыз, чөнки бөтендөнья челтәреннән башка үз тормышыбызны күзаллау да кыенлашты.
– Безнең бу эшләребез, чыннан да, бик урынлы, чөнки   укучыларыбызны әдәбият дигән серле, акыллы, шаян, мәрхәмәтле, сәер һәм хәтта, бәлки кем өчендер, ахмак һәм усал булган әдәбият дөньясына якынайта алабыз икән – безнең миссиябез үтәлгән дигән сүз.
III. Йомгаклау
– Сюжетка әйләнеп кайтыйк: фикерләр белән нәрсә булып беткәнен, Сәернең файдалы эш башкаручыны тапканмы юкмы икәнен беләсегез киләдер бит? (Беләсебез килә.)
– Эзләп табып, сюжетның дәвамын үзегез карагыз, миңа да сөйләрсез. Очрашкач, фикер алышырбыз.